Mercanköşk Nedir? Kullanımı, Faydaları Ve Zararları Nelerdir?

Kekiğin (Thymus) ağabeyi ya da ablasıdır mercanköşk. Her yönüyle, boyu bosuyla, kokusu, lezzetiyle, ülkemizdeki üretim fazlalığıyla, ona baskındır. Ama ticarette bu da kekik adıyla işlem görür. Oysa bırakın Turhan Baytop’un bilimsel çalışmalarını; Aydın, Bilecik, Denizli, illerinde de mercanköşk adı ayrı, kekik adı ayrı kullanılır. Origanum cinsi bitkilerin güzel kokmasıyla ilgili mitolojik bir öykü anlatılır:

Kıbrıs kralının hizmetçisi Amarakos bir gün bir şişe dolusu çok değerli bir kokuyu çalıp kaçar. Tanrılar onu yabani bir mercanköşküne çevirerek cezalandırır. Söylenceye kulak verirsek, origanum’ların güzel kokmasının nedeni budur. Bir başka mitolojik anlatıya göre de, Aphrodite mercanköşkünü okyanusun diplerin-den çıkarmıştır. Mercanköşk, Balllıbabagiller (Lamiaceae) familyasındandır.

Boyu Bosu ve Ötesi: 20-80 cm boylarında, keçemsi tüylü, dik, dört köşe gövdeli; tabanda saplı, yukarıda sapsız, 1,5-2 cm uzunlukta, yumurtamsı, küt uçlu, tüylü, güçlü kokulu, karşılıklı yaprakları olan; temmuz-eylül aylarında demetler halinde, beyaz ya da genelde pembe, 3-6 mm boyunda, iki dudaklı küçük çiçekler açan, çok yıllık, otsu bir bitkidir.
Üretimi sonbahar ya da ilkbaharda tohum ekilerek, mart ya da ekim ayında kökten ayırmayla ve haziranda 8-10 cm’lik çeliklerle yapılır. Çok yıllık bitki olmasına karşın, soğuk bölgelerde yıllıkmış gibi işlem görür.

Coğrafya ve Tarihçesi: Mercanköşkün gen merkezi ülkemizin de içinde yer aldığı Güneybatı Asya’dır. Avrupa ve Asya’nın büyük kısmında, Akdeniz havzasında yayılış gösterir.
Dünyada 50 dolayında tür, ülkemiz florasında 16’sı endemik 24 tür ve 27 taksonla birlikte temsil bulur. Antalya ile İçel illerimiz-de 400-1700 metrelerdeki kurak yamaçlar ve kayalıklarda, güneşli ya da yarı gölge yerlerde görülür.
Mercanköşk, Türkiye’den kekik adıyla ihraç edilen 5 Origanum türünden biridir. (Bu konuda ve endemik Origanum’lar hakkında daha ayrıntılı bilgi için İzmirkekiği maddesine bakınız.)
Aristotales’e (İÖ 384-322) göre mercan-köşk, hayvan zehirlenmelerine birebirdir.
Ünlü Frenk kralı Charlemagne’ın (Şarlman) (742-814) manastırlarda ve imparatorluk bahçesinde yetiştirilmesini emrettiği bitkilerden biri de Origanum dictamnus L. (Girit kekiği) türüdür.

Kullanılan Kısmı ve Bileşimi: Mutfakta ve halk hekimliğinde mercan-köşkün toprak üstü kısımları ve bunlardan su buharıyla damıtılan uçucu yağı kullanılır.
Bileşiminde uçucu yağ (%4-7,7), tanen ve acı maddeler, örnek olarak, Mısır kaynaklı bitkilerden damıtılan uçucu yağın bileşiminde başta terpinen-4-ol (%22,85 – 25,86) olmak üzere çeşitli maddeler bulunur.

Tıp Folklorundaki Yeri: Mercanköşk sindirim kolaylaştırıcı, mideyi güçlendirici, balgam söktürücü, spazm çözücü, gaz giderici, safra, idrar, adet söktürücü, mikrop, bakteri, parazit, mantar yok edici, terletici, soğuk algınlığı giderici, uyarıcı, vücudu genel güçlendirici, solunum sis-temini düzenleyici, kanser önleyici olarak bilinir.
Sindirim sistemi üzerine etkisi benzeri bitkilerden daha güçlüdür. Örnek olarak midede ülsere yol açan Helicobacter pylori’yi çok kolay bertaraf eder.
Bronşit, tansiyon kaynaklı baş ağrısı, uykusuzluk, endişe, sindirim sorunları, adet sancıları, soğuk algınlığı için ağızdan alınır.
Dışardan kas ağrılarına, eklem iltihabına (arthrite), eklem sertliklerine, burkulmalara uygulanır.

Ülkemizdeki Uygulamalar: Çanakkale, Denizli, İçel, Muğla illerinde çiçekli dallar başta soğuk algınlığı ve mide rahatsızlıkları olmak üzere halk hekimliğinde çeşitli amaçlarla ağızdan alınarak kullanılır. İzmir-Bergama’da bulantı, mide ağrısı, soğuk algınlığı, yürek çarpıntısı tedavilerinde yapraklı dallar kaynatılıp içilir.

Uçucu Mercanköşk Yağı: Duru, hareketli sıvı görünüşlü, sarı renkli, tatlı, ince, keskin kokuludur.
tansiyonu düşürücü, damar açıcı, cinsel gücü azaltıcı, yatıştırıcı, merkezi sisitemini düzenleyici, sinirleri güçlendirici ve dengeleyici, halsizlik giderici, güçlü mantar ve bakteri yok edici, spazm çözücü, cilt ağrılarını dindirici, iltihap kurutucu, mide, ve böbrek destekleyici özellikleriyle kas ve sinir refleksleri bozukluğu, solunum güçlüğü, spazm, yüksek tansiyon, çarpıntı, stres, sıkıntı-kaygı, depresyon, baş dönmesi, sinirlilik, uykusuzluk, sinindirim güçlüğü, hava yutma, gastrit, bağırsak iltihabı, cinsel saplantı, romatizma ve nevraljiler, dejeneratif eklem hastalığı ile fizik ve genel güçsüzlük, iltihabı, sinüzit, bronşit durumlarında kullanılır.

Dikkat: Adet söktürücü özelliğinden do-layı hamileliğin ilk üç ayında kullanılmamalıdır! Duyarlı ciltlerde iltihap yapabilir, %20 ‘den yukarı çıkmama kaydıyla bitkisel yağlar içinde inceltilerek kullanılmalıdır!

Mutfaktaki Değeri: Mercanköşkün taze ya da kurutulmuş yapraklarının lezzeti; bildik kekik (Thymus), biberiye ve adaçayı karışımına benzer. Bitkinin yaprakları ve çiçekli sürgünleri çiğ ya da pişirilerek yenir, salatalara, sebze yemeklerine, pişirmenin sonlarına doğru eklenir. Kokulu tohumları bazı içeceklerle şekerlemelerin yapımında yer alır. Taze ya da kurutulmuş yapraklarıyla hoş kokulu bir çay demlenir. Uçucu mercanköşkü yağı, parfümeri endüstrisinde, sabun ve saç müstahzarları yapımında kullanıldığı gibi besin endüstrisinde de kullanılır.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.