Aspir Nedir? Nasıl Kullanılır? Faydaları ve Zararları Nelerdir?

Aspir, Papatyagiller (Asteraceae) familyasındandır. Diğer adları: Asfur, Aspur, Boyacı aspiri, Diken haşhaşı (Isparta), Hasbir, Haspir, Kırsafranı, Kurtum, Papağan yemi, Yalancı safran, Yerli aspir.

Bitkinin Boyu: 50-120 cm boylarında, kahverengi, dik, dallara ayrılan gövdeli; dar ve uzun, sivri uçlu, dişli ve dikenli, gövdeyi sarıcı yaprakları olan; mayıs-temmuz aylarında, dal uçlarında, 2-5 cm çapında kömeçler halinde, 40- 150’si bir arada, küçük, sarı-turuncu, sarı-kırmızımsı, açık saman rengi (krem), bal-verici çiçeklerler açan; sert, beyaz kabuklu, ayçiçeğine benzer, ama ondan daha küçük, yağlı, parlak, fındıksı meyveler veren; kazık köklü, bir yıllık, otsu bir bitkidir.
Üretimi tohum ekilerek yapılır. Normal bahçe toprağında yetişmekle birlikte güneş gören, kurak, derin toprakları tercih eder.
Ekim işlemi; kışın soğuk geçtiği bölgelerde kış sonuyla ilkbahar başlangıcında, örneğin 15 Mart-15 Nisan tarihleri arasında yapılır. Ihman bölgelerde aralık ayında kışlık ekim de mümkündür.

Coğrafya ve Tarihçesi: Gen merkezi için üzerinde anlaşılmış bir görüş yok; Arabistan, Mısır, Hindistan diyenlerin yanında Batı Asya diyenler de var. Türkiye’de, 2 alttürü endemik, 7 takson, 6 türle birlikte temsil bulur.
Amasya, Elazığ, Isparta, Kayseri, Siirt, Yozgat illerimizde 1000-1300 metrelerdeki nadasa bırakılmış tarlalarda ve ekili alanlarda görülen bu tür, ülkemizde Adıyaman, Afyon, Ankara, Balıkesir, Burdur, Bursa, Çanakkale, Çankırı, Eskişehir, Kayseri, Kütahya, Isparta, Sivas, Yozgat illerinde yağlı tohumlarının hasadı için yetiştirilir. Örnek olarak, 1998’de, Balıkesir’de 100 ton, Isparta’da 50 ton aspir üretimi yapılmıştır.

Aspir günümüzde dünyanın çeşitli bölgelerine yayılmıştır; tarımsal ürün olarak da ılıman ve tropikal bölgelerde yağlı tohumları için üretimi yapılır.
2005 yılında dünyada yaklaşık 806 bin ton aspir üretimi yapılmıştır. Meksika yaklaşık 213 bin tonla ilk, Hindistan 210 bin tonla ikinci sırada yer alır. Bunu izleyen ülkeler ve üretim miktarları şöyle:

ABD 87, Kazakistan 75, Avustralya 60, Arjantin 51, Etiyopya 38, Çin 32 bin ton. Bu ülkeleri de sırasıyla Kırgızistan, Özbekistan, Tanzanya, Tacikistan, Kanada, Macaristan, Iran, Rusya, Türkiye, İspanya izler.
Aspir yağı üretimindeyse ABD, Hindistan, Meksika, Avustralya, Arjantin önde gelen ülkelerdir.
Eski Mısır, Yunan, Roma dönemlerinde bilinen ve yiyeceklerle giyecekleri boyamada başvurulan bir bitkidir.

Kullanılan Kısmı ve Bileşimi: Mutfakta ve halk hekimliğinde kurutulmuş çiçekler (taçyapraklar), tohumlar ve tohumlardan elde edilen bitkisel yağ kullanılır. Aspir’in bitkisinin çiçeğinde boyar maddeler; tohumunda ise kalsiyum, fosfor, demir mineralleri, A, B1 (tiamin), B2 (riboflavin), C (askorbik asit), ve E vitaminleri, sabit yağ (%20-42); sabit yağın içinde linolenik (omega 3) (%67,8- 83,2), linoleik (omega 6) (8,4-21,3), palmitik (5,3-8) asitler bulunur. “Yüksek Oleik Asit-Aspir Yağı”ndaki yağ asitleri ve yüzde oralarıysa şöyle: Oleik (omega 9) (70-83,7), linoleik (9-19,9), palmitik (3,6-6), stearik asit (1,5-2 ,4).

Faydaları: Kurutulmuş çiçeklerle demlenen çay ya da bunlarla kaynatılan su, kabızlık giderici soğuk algınlığında terletici olarak içilir: ancak acı olduğu için içimi biraz zordur. Oran, 1 çay kaşığı bitkinin 1 bardak suyla demlenmesi şeklinde. Bu çay âdet kanamalarını kolaylaştırıcı alarak da bilinir. Romatizma ağrısının hissedildiği bölgelere aspir yağı sürülür. Son yıllarda yapılan canlı ortam deneyleri, aspir çiçeğiyle yağının kolesterol düşürücü, kemik erimesini ve damar tıkanıklığını engelleyici etkilerinin bulunduğunu göstermiştir.

Dikkat: Kanı sulandırıcı ilaçlar alırken ve hamilelerce kullanılmamalıdır! Aspir yağı, besinlerden resimlere, cila, vernik ve mum yapımından, yanak allığına kadar, çeşitli alanlarda değerlendirilir. Kozmetik endüstrisinde revaçtadır; kuru ciltlere saçlara iyi gelir.
Eskiden kandil yağı olarak aydınlatmada kullanılmıştır.
Tohumlardan yağ çıkarıldıktan sonra gerire küspe hayvan yemi olarak değerlidir.
Tohumlar kuş yemi olarak kullanılır.
Bitkinin yapraklarından, yalın halde rdansız) krem, bakır sülfatla kehribar, bikromatla saman sarısı; çiçekle-yağın halde açık somon, bakırsülfatla açık zeytinyağı, potasyum bikromatla ıslak rengi elde edilir.

Yünlü aspirin çiçekli dallarıyla %5 oran-1 litre ya da 5 bardak kaynar suya 50 gr konarak) demlenen çay da Anadolu’da düşürücü, terletici, adet söktürücü olarak içilir.

Mutfaktaki Değeri: Aspir çiçeğinin kurutulmuş taç yaprakları, safran yerine ya da safranla birlikte yemeklere, pilava, çeşitli soslara renk vermede kullanılır. Safranın kullanıldığı her yerde aspir de kullanılabilir. Bu sebeple safran diyerek aspir satın alındığı olur. (Tabaktaki zeytinyağının üzerine serpildiğinde eriyorsa aspirdir erimiyorsa safran!) Ayçiçeği ve zeytin yağlarına benzer, çok hafif, otsu lezzetli aspir yağı, linoleik asit açısından zengin olduğu için, margarin yapımında yer alır, sofralık sıvı yağ olarak değerlendirilir. Türk Gıda Kodeksinin “Bitki Adı ile Anı-lan Yemeklik Yağlar Tebliği”nde, “Aspir Yağı” ve “Yüksek Oleik Asitli Aspir Yağları” adlarıyla tanımlar’ vardır. Bitkinin taze yapraklarıyla sürgünleri çiğ ya da pişirilerek yenir. Tohumları da kavrularak ya da turşu yapılarak. Aspir, Gaziantep yöresine ait Orman yemeği ya da kebabının özel bir bileşenidir.

Orman Yemeği:

Malzemeler: 1,5 kg parça et, 1 bardak akşamdan ıslatılmış nohut, 3 bardak yoğurt, margarin, tereyağı, aspir, 1 yumurta, 1 kaşık un, tuz ve karabiber.

Hazırlanışı: Büyükçe bir tencereye konan margarinde etler pemdeleştirilır, nohut, tuz, karabiber eklenip üzerlerini iki üç parmak geçen suda pişirilirken, bir başka kapta yoğurt, yumurta ve un çırpılıp eklenir, su çekinceye kadar pişirilir, kızartılmış tereyağı ve aspirle süstenip servis edilir. Renk ve lezzet olsun..

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.