İklim Tipleri ve Özellikleri Nelerdir?

Hava durumu nasıl atmosferin günlük koşullarına bağlıysa, iklim de mevsimlik ve yıllık değişkenliği ve aşırılıkları kapsamak üzere, hava durumunun uzun süreli ortalamasını yansıtır. Dünyada birçok ayrı iklim tipi belirlenebilir. Bunlar güneş radyasyonu, sıcaklık, rüzgâr, yağış (yağmur ve kar), buharlaşma, fırtınalar (tür, sıklık, çap) ve mevsim düzenlen açısından değişkenlik gösterir.

Güneş radyasyonu: Güneş radyasyonu, yani güneşe maruz kalma dünyanın her kesiminde eşit düzeyde değildir. Ekvator kuşağı yıl boyunca hep aynı düzeyde güçlü güneş radyasyonu alırken, kutuplara yakın yerlerde yaz ve kış mevsimlerindeki güneş radyasyonları arasında büyük farklılıklar görülür. Kutuplarda sürekli buz iklimi hüküm sürer. Ekvator boyunca karalarda hava bütün yıl sıcaktır. Oysa ekvatorun ötesindeki enlemlerde mevsimsel değişkenlikler gittikçe belirginleşir ve ılıman kuşakta bariz farklılıklar ortaya çıkar.

Genel atmosfer dolaşımı: Ekvatorda alınan büyük miktarda güneş ışını, havanın ısınıp genleşmesine yol açar. Böylece yükselen hava, kutuplara doğru akar. Bu havanın bir bölümü, Hadley odası dolaşımı çerçevesinde alize rüzgarları olarak ekvatora geri döner. Doğudan batıya doğru estikleri için, bunlara doğulu rüzgârlar da denir. Astropikal kuşak (30° enlemine kadar olan kesim) büyük çaplı yüksek basınç odalarının bulunduğu alandır; buradan esen rüzgarlar daha ılıman enlemleri geçerek kutuplara doğru yönelir. Kutuplardan gelen soğuk ve yoğun hava, kutup cepheleri halinde aynı enlemleri ters yönde aşarak ekvatora doğru akar. Bu cephelerin ılıman kuşaklarda tropikal hava kütleleriyle çarpışması, fırtınalı ve yağışlı havalara yol açan siklonları (alçak basınç odaları) doğurur. Bu hava koşulları geniş kara kütlelerinin bulunduğu kuzey yarıküresinde daha yaygındır. Buna karşılık okyanusların daha geniş yer tuttuğu güney yarıküresinde ise, 40° enlemi ve Antarktika arasındaki kuşakta batılı rüzgarlar neredeyse kesintisiz bir deniz şeridi boyunca bütün yıl doğuya doğru eser.

İklim tipleri: Önerilen çeşitli iklim sınıflandırmaları arasında en iyi bilinen, Köppen’in geliştirdiği sistemdir. Buna göre iklimler geniş bir tanımla A, B, C, D ve E olarak beş sınıfa ayrılır. A, C ve D nemli iklimlerdir. A tropikal kuşakta görülen en sıcak iklimleri içine alır. C iklimlerine sıcak ılıman bölgelerde rastlanır. D ise düzenli kar yağışının görüldüğü soğuk iklimleri kapsar. Gerek tropikal, gerekse ılıman kuşaktaki kurak iklimler B olarak sınıflandırılırken, E iklimleri buz örtüleriyle kaplı kesimlere denk düşer.

Nemli tropikal iklimler: A tipi iklimler 25°K ve 25°G enlemleri arasında görülür. Bol miktarda yağış alan bu nemli tropikal alanlarda yüksek sıcaklık bütün yıl boyunca sürer. Ekvatorun daha uzağına düşen kesimlerde yazlar sıcak, kışlar yumuşak geçer. İklim koşulları başta yağmur ormanları olmak üzere zengin bir bitki örtüsüne elverir. Geniş çapta tanının yapıldığı bu iklim kuşağı çoğu yerde büyük .nüfusları banndınr, Ancak yoğun yağış ve yüksek sıcaklık, topraktaki değerli besleyici maddelerin süzülmesine yol açarak tanma zarar verir. Tipik A iklimlerinden biri Güneydoğu Asya’da hüküm süren tropikal muson iklimidir. Bunun ayırıcı özelliği yoğun yağışlı muson mevsiminin öncesindeki ve sonrasındaki ayların kurak geçmesidir. Sözgelimi, Hindistan’ın geniş kesimleri ve Güneydoğu Asya yağışların çoğunu haziran-eylül arasında alır ve genellikle mart-mayıs arasında kuraklık yaşar. Hindistan’ın batı kıyıları boyunca yıllık yağış miktarı 25 400-28 800 mm düzeyine kadar çıkabilir,

Çöl iklimleri: Astropikal ve ılıman kuşaklarda yer alan çöller, Köppen’in sınıflandırmasına göre B tipi iklimlere girer. Düşük yağış alan çöllerde çok az bitki yetişir; bunların çoğu da kurak ortamlara özellikle uygun olan küçük bitkilerdir. Astropikal çöl kuşağı Kuzey Afrika’daki Sahra Çölü’nden başlayarak Ortadoğu’ya ve Hindistan’ın kuzeydoğu kesimindeki Büyük Hint Çölü’ne kadar uzanan bir şeridin yanı sıra Orta Avustralya Çölü’nü kapsar. Bu çöllerin günlük sıcaklık aralığı yüksektir. Gündüzleri çok sıcak geçerken, geceleyin hava oldukça serinleyebilir. Orta Asya’da yer alan Gobi Çölü en ünlü soğuk çöldür.

Nemli ılıman iklimler: C tipi iklimler 25° ve 45° enlemleri arasında yer alır. Bu kuşakta belirgin mevsimsel değişkenlikler görülür; yaz ve kış arasındaki sıcaklık farklılıkları oldukça yüksektir. Akdeniz iklimi B tipinin iyi bir örneğidir. Yunanistan ve İtalya’nın güney kesimlerinde sıcaklık yazın bazen 45°C dolayına fularken, ortalama kış sıcaklığı 10°C’ye kadar düşebilir. Akdeniz ikliminin ayına özelliği soğuk, yağışlı kışlar ve sıcak, kuru yazlardır.

Tropikal kuşağa yakın ılıman kesim (25° ila 35° enlemler arası) sıcaktır. Günümüzde buranın astropikal kuşak olarak anılması yaygın bir yaklaşımdır. Kıtaların doğu tarafında yer alan astropikal alanlar özellikle sıcaktır; çünkü doğulu sıcak tropikal rüzgarları alırlar ve kıyıları boyunca sıcak okyanus akıntıları akar. Bu doğu kıyısı iklimi Çin’in güneydoğu, Avustralya ve Güney Amerika’nın doğu kesimlerinde görülür.

Buna karşılık, yüksek (35° ila 60° arası) enlemlerdeki batılı rüzgarlar daha serin bir batı kıyısı iklimine yol açar. Bütün yıla yayılan yağışlar ve yeterli sıcaklıklar hem doğu hem de batı kıyısı iklimlerinde ormanların gelişmesini sağlar.

Çayırlar genellikle C iklimi alanlarının karasal iç kesimlerinde, yıllık yağış miktarının ancak 300-400 mm’yi bulduğu ve topraktaki suyun bol olmadığı yerlerde bulunur. Bu alanlar büyük dağ sıralarının ardında kaldıkları için yeterince yağmur almaz. Mevsimsel sıcaklık aralıkları genellikle yüksektir.

Soğuk ılıman iklimler: Ilıman kuşağın kutuplara yakın kesimlerinde, güneş radyasyonunun azalmasına bağlı olarak sıcaklık düşer. Soğuk kutup rüzgarları bu düşüşü daha da artırır. Doğudan esmekle birlikte, kutup rüzgarlarının ılıman enlemlerdeki yönü değişkenlikler gösterebilir. D tipi iklimler 45° ila 65° enlemleri arasında hüküm sürer ve sadece kuzey yarıkürede önem taşır; güney yarıkürede buna denk düşen kuşak büyük ölçüde okyanuslarla kaplıdır.

Tayga iklimi D tipinin iyi bir örneğidir; Kuzey kutup Bölgesi’ne yakın kesimlerde etkili olan bu iklimin ayırıcı özelliği bol kar yağışı ve benzersiz ağaç örtüsüdür. Kışın sıcaklık – 30°C, hatta bazı yerlerde – 40°C düzeyine iner. Buna karşılık yaz ortasında 15°C dolayında ve bazen daha yüksek sıcaklıklar yaşanabilir.

Buz iklimleri: E tipi iklimler 65° ila 90° enlemleri arasında görülür. Bu kuşağın başta gelen örnekleri Antarktika ve Grönland’dır. Yeryüzünün yaklaşık yüzde 10’unu kaplayan buz örtüleri, küresel atmosfer dolaşımını düzenleyen sistemin temel bir parçasını oluşturur. Bu alanlar uzun bir dönem karanlık altında kalır ve sıcaklık yılın ancak 2-4 ayında donma noktasının üzerine çıkar. Küresel ısınmanın etkisiyle buz örtüsüyle kaplı alanların küçülmesi halinde, dünyadaki iklim koşulları değişecektir. Buzların erimesiyle deniz seviyesinin yükselmesi, alçak kesimlere olumsuz etkilerde bulunacaktır.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.