Nükleus (Çekirdek) Nedir? Yapısı, Kısımları Ve Özellikleri Nelerdir?

Çekirdek (Nükleus) Nedir? Ökaryot hücrelerin genetik materyali (genomu) çekirdek olarak adlandırılan bölgede yerleşmiştir. Prokaryotik hücrelerde ve memeli alyuvarlarında çekirdek yoktur. Çekirdek kılıfı adı verilen ve birbirine çok yakın duran bir çift zarla sitoplazmadan ayrılır.

Büyüklüğü ve şekli hücrenin bulunduğu yere ve taşıdığı kaldım materyaline göre değişebilir. Ayrıca hücrenin dinlenme durumundaki çekirdeği ile bölünme durumundaki çekirdeği arasında önemli farklar vardır. Genel olarak her hücrede bir çekirdek bulunur. Fakat bazı durumlarda bu sayı iki veya daha fazla olabilir.

Çekirdek,

  • Hücrenin beyni olarak kabul edilir. Hücrenin büyümesini ve bölünmesini sağlar.
  • Metabolizmayı yönlendirir.
  • Hücrenin çevresiyle olan ilişkilerini düzenler.
  • Hücrenin hangi yönde farklılaşacağını ve nasıl bir şekil alacağını saptar.
  • Genlerin büyük bir kısmını içerir. (Ökaryot hücrelerin bazı genleri kloroplast ve mitokondriye yerleşmiştir).

Çekirdek dört bölümde incelenir. Bunlar çekirdek kılıfı, çekirdek özsuyu, çekirdekçik ve kromatin ağıdır.

1. Çekirdek Kılıfı (Çekirdek Zarı) : Çekirdeğin içeriğini sitoplazmadan ayırır. Çift zar yapısındadır. Bu zarların anatomisi hücre zarındaki gibidir. İç zar düzdür. Dıştaki zara ribozomlar tutunmuştur. Üzerinde gözenek (por) ler bulunur. Sitoplazmayla çekirdek arasındaki madde alış verişi bu porlardan gerçekleşir.

2. Çekirdek Özsuyu : Çekirdeğin içini dolduran plazmadır. içerisinde bir kısmı çözünmüş, bir kısmı dağınık durumda çeşitli maddeler bulunur. Sitoplazmaya benzer.

3. Çekirdekçik (Nükleolus) : Zarla sarılı olmayan oval şekilli yapılardır. Kromozom gibi DNA ve proteinden yapılmıştır. Zaten özgül kromozomların basit bir şekilde özelleşmiş kısımlarıdır. Ribozomal RNA yı (rRNA) sentezleyen genleri taşır. Ürettiği rRNA yı sitoplazmadan gelen özel proteinlerle bir araya getirerek ribozom alt birimlerine dönüştürür. Hücrenin türüne ve fonksiyonuna bağlı olarak sayısı 1-4 arasında değişir. Çok az protein sentezleyen hücrelerin çekirdekçikleri küçüktür.

4. Kromatin Ağı : Kromatin ağı hücrenin kalıtım maddesidir. DNA ve proteinden yapılmıştır. Boyandıktan sonra, mikroskop altında çözünmüş bir kütle ve ağ şeklinde görülür. Her bir kromatin ipliksi ve doğrusal yapıdadır. Çekirdek içinde, rastgele değil belli bir yerde bulunur. Hücre bölünmesi sırasında yoğunlaşır, kalınlaşır (spiralleşir) ve kromozom adı verilen belirgin yapılara dönüşür. Kromozomların yapısındaki proteinler (histon proteinleri) nükleozomlar denilen destek kısımlarını oluşturur. Kromozomların yapısındaki DNA ise gen adı verilen kalıtım birimlerini içerir. Genler hücrelerin özelliklerini saptar, özellikleri kuşaktan kuşağa aktarır. Enzimler aracılığıyla metabolizmayı kontrol eder.

Kromozomların şekli ve büyüklüğü her tür için sabittir. Kromozomu iki kola bölen boğuma primer boğum denir. Primer boğumda sentromer denilen kısım bulunur. Hücre bölünmesi sırasında, iğ iplikleri sentromere bağlanır.

  • Eşlenmiş (DNA sı kendisini eşlemiş) bir kromozomda uzunlamasına iki parça vardır. Bunların her birine kromatit, ikisine birden kardeş kromatitler denir. Kardeş kromatidler sentromer yardımıyla bir arada tutulur.
  • Hücreler kromozom sayısına göre çoğunlukla diployit ve haployit olmak üzere ikiye ayrılır.
  • Diployit hücrelerde kromozomlar çiftler halinde bulunur. Bu kromozom çiftlerine homolog kromozomlar denir. Homolog kromozomların şekli, büyüklüğü ve sentromer yerleşimleri aynıdır. Aynı karakterin genlerini taşırlar. Homolog kromozom çiftlerinin biri anneden diğeri babadan gelmiştir.
  • Canlıların kromozom sayısı ile gelişmişlik dereceleri arasında bir ilişki yoktur.
  • Canlıların çok büyük bir kısmı diployit (2n), çok az kısmı ise haployit (n) tir.
  • Diployit canlıların üreme hücreleri haployittir.
  • Canlıların çoğunda diployit kromozom sayısının 2 tanesine gonozom (eşey kromozomları), 2n-2 tanesine ise otozom (vücut kromozomları) denir. Örneğin insanlarda 2n = 46 dır. Bunların 2 tanesi gonozom, 44 tanesi otozomdur. Gonozomlar dişilerde (XX), erkeklerde (XY) dir.

Hücre zarı, sitoplazma, çekirdek, çekirdekçik, mitokondri, golgi, endoplazmik retikulum, ribozom, kromozom, DNA ve RNA gibi yapılar bitki ve hayvanlarda ortak olarak bulunur.

4 Yorum

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.