Sabit bin Kurra Kimdir? Hayatı Ve Eserleri Nelerdir?

9. yüzyılın en büyük astronom, matematikçi ve doktorlarındandır. Yaptığı keşif, buluş ve hizmetleriyle büyük bir üne ulaşmıştır.

Hayatı: Bugünkü Urfa, yani Harran’da 834’de doğan Sabit bin Kurra’nın asil adı Mervan Ebu’l-Hasan El-Harrani’dir.

Önceleri sarraflıkla uğraşan Sabit bin Kurra, ilme aşırı düşkünlüğünden dolayı Bağdat’a geldi. Orada matematik, astronomi, tıp ve felsefe öğrendi. Üstün zeka ve gayretiyle kısa zamanda isim yaptı. Musa Kardeşlerden Muhammed bin Musa’yla tanıştı.

Onun tavsiyesiyle Halife Mu’tezid’in ilgisini çekti ve zamanın en büyük ilim akademisi olan Beytü’l-Hikme’de görevlendirildi. Ayrıca saray astronomu olarak çalıştı. Bağdat’ta kaldığı süre içerisinde bir çok ilmi çalışmalar ve tercümeler yaptı. Nice eser verdikten sonra 18 şubat 901’de Bağdat’ta hayata gözlerini yumdu.

İlmi ve kişiliği: Sabit bin Kurra Batıda “Türk Öklid”i olarak tanınır. Trigonometrinin esaslarını koyan matematikçilerdendir. Batıda Öklid’in Elementler’ine yorum yapmakla tanınan Sabit, öğretmenleri layık olduğu mevkide yükselmiş, onlara büyük bir şeref kazandırmıştır. O, J. Rusko’nun gözünde çağının en seçkin simalarından biridir. Dr. Sigrid Hunke’e onu İslam dünyasının en büyük bilgini olarak görür.

Kâmusu’l-A’lam’da belirtildiğine göre matematiğin bir kolu olan “calculus”un keşfi ona aittir. O tefadul denilen calculusu keşfetmekle bir çok buluşlara yol açmıştır. Calculus olmasaydı, bir çok karışık problemlerin içinden çıkılamayacak, bazı kanunlardan faydalanmak mümkün olmayacaktı.

Dr. M. Cemaleddin Fendi, Allah ve Kâinat adlı eserinde (s. 157) diferansiyel hesabını Newton’dan daha önce Sabit bin Kurra’nın keşfettiğini söylemektedir. Görülüyor ki, bir çok ilmi buluşu olduğu gibi, bunu da Avrupalılar kendilerine mal etmişlerdir.

Kaynaklar cebiri geometriye ilk uygulayan bilginin de Sabit bin Kurra olduğunu kaydetmektedirler.

İlme yaptığı hizmetler: Sabit bin Kurra’yı çok yönlü bir bilgin, olarak görüyoruz. Onun astronomi ve matematik dalındaki çalışmaları bilhassa kayda değer.

Sabit bin Kurra bir ara Bağdat’ta bilginlerden kurulu bir heyete başkanlık etti. Burada iki engel arasındaki mesafeyi hesapladı. Bunu hesaplarken Kutup Yıldızından faydalandı.

Sabit bin Kurra, Bağdat’taki ilmi çalışmalarını son derece geniş bir fikir hürriyeti içerisinde yürütüyordu. Sadece astronomide değil, tıpta ve felsefede de ilerlemeler kaydetti. Halife Mu’tasım, bu başarılarından dolayı ona Ebu’l-Hasan lakabını verdi. Üstelik çok güzel bir arazi de bağışlayarak, onu yakınlar arasına aldı.

Halife Me’mun da onu dünyanın yan çapını ölçmekle görevlendirmemişti. Bunu başarıyla bitirdi.

Dünyanın çevresini 360 meridyene bölerek ekvatorun uzunluğunu hesaplamıştır. Buna dayanarak da dünyanın yarıçapını bulmuştur. Bu ölçmeyi İskenderiye Ekolünden olan Eratoshenes’ten sonra ilmi hesaplara dayanarak ilk defa yapan heyette yer alan bilginlerden biri de Sabit bin Kurra’dır.

Onun ve diğer Müslüman bilginlerin ortaya koyduğu olçümler, sonraki senelerde, Endülüs yoluyla Avrupa’ya geçmiştir. Cristoffer Colomb gibi kaşifler bunlardan faydalanarak yollarını bulmuşlar, dünyanın küre biçiminde olduğunu, belli boyutları bulunduğunu anlamışlardır. Böylece aynı yönde, gidildiği takdirde dünyanın öbür ucunda, yine aynı yere varılacağı sonucunu çıkarmışlardır.

Sabit bin Kurra, güneş ve ay tutulmalarıyla ilgili olarak rasatlar yaptı. hasat metodları geliştirdi. Astronomik ziycler üzerinde durdu.

Aristo, Pisagor, Oklid, Arşimed, Batlamyus, Menalaus, Apolyons gibi eski Yunan bilginlerinin eserlerini Arapçaya tercüme etti, onlara tenkitler yöneltti, sentezler yaptı, yanlışlarını düzeltti. Yunanca ve Süryaniceyi bilişi bu eski kaynaklara inmesinde büyük yardımcı oldu. Bir kısım yanlış tercümeleri de düzeltmeyi başardı.

Batlamyusla yazdığı şerhte sinüs teoremini tanıttı. Astronomide kullanılışını gösterdi. Hilmi Ziya Ülken’in belirttiğine göre düzlem trigonometride sinüs teoremine ilk defa çözüm getiren odur.

Sabit bin Kurra fizikle ilgili çalışmalar da yaptı. Bilhassa terazi teorisi ve mekaniğin statik dalında yaptığı çalışmalar ünlüdür. Eserlerinin Batı dillerine çevrilişi. Batıda ilmi hareketlendirmeye sebep olmuş, bir kısım yeni eserlerin çıkmasına yardımcı olmuştur.

Sabit bin Kurra ve tıp: Sabit bin Kurra aynı zamanda büyük bir doktordu. Tıbba bazı yenilikler bile kazandırmıştır.

Genellikle kızıl ve kızamıkla ilk bilgilerin Razi’ye ait olduğu bilinir. Gerçekten kızıl ve kızamığı Batıya tanıtan ve bunların iki ayn hastalık olduğunu belirten ilk doktor Razi’dir. Ama bu hastalıkları ilk keşfetme şerefi ise Sabit bin Kurra’ya aittir. Kaleme aldığı Kitabü’z-Zâhira fi İlmi’t-Tıbb adlı eserinde bu iki hastalığın belirtilerini şöyle anlatmaktadır:

“Ateş şiddetlenir ve süreklilik kazanır. Nabızlar dolar ve yüzde atmaya başlar. Kılcal damarlar şişer, yemek borusunda şişkinlik, ağızda tatlılık görülür. Burun akar, mafsallar ve sırt sertleşir. Hastalık mor, kara, yeşil ve san renkte olursa tehlikeli, kırmızı ve yuvarlak olursa tehlikesizdir. Genellikle üç gün içerisinde ortaya çıkar ve ateş düşmeye başlar.”

Sabit bin Kurra ve anestezi: Dünya tıp tarihinde ilk anestezi Müslüman doktorlarca kullanıldı. Tıp tarihçisi Salahaddin’in belirttiğine göre ilk anesteziyi yapan ise Sabit bin Kurra olmuştur. “Tenvim (uyutma)” kelimesi de bunu ifade etmek için kullanıldı. Anesteziyi köklü bir şekilde uygulayan diğer bir doktor da göz doktoru Ali bin İsa’dır.

Sabit bin Kurra ve geometri: Sabit’in bilhassa Öklid’in Elementler’i üzerinde yaptığı çalışmaları ünlüdür. Bugün bile büyük ölçüde okutulan Öklid geometrisi üzerinde detaylı bir şeyh yazdı, açıklamalar yaptı, düzeltmelere girişti. Avrupalı matematikçiler bu geometriye ancak 12. yüzyıl-dan itibaren tercümeler yoluyla vakıf olabildiler.

Eserleri: Sabit, çeşitli ilim dallarında 150 kadar eser vermiştir. Bunların sa dece altmışı matematik ve astronomiyle ilgilidir. İtalyan mütercim Cremonalı Gerard ve İspanyol mütercim Sevilli John eserlerini Batı dillerine çevirmişlerdir. Batılılar ilmi gelişmelerini Sabit ve onun gibi diğer bilginlerimizin çalışmaları üzerine bina etmişlerdir

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.